Medfûne: 13. Yüzyıl Bağdat Mutfağında Et, Patlıcan ve Baharat
Durmuş Güneş · Türk Mutfak Tarihi Araştırmaları
13. yüzyıl Bağdat mutfağından günümüze ulaşan Medfûne, et, patlıcan, nohut ve aromatik baharatların bir arada kullanıldığı dikkat çekici bir reçete. Bu yazıda tarihî metni, pişirme tekniğini ve dolma geleneğiyle olası ilişkilerini inceliyorum.
Bir yemek yazmasının izinde
Muhammed bin Hasan bin el-Kerim el-Bağdadi’nin 1226 yılında derlediği Kitâbü’t-Tabîh, Orta Çağ Bağdat mutfağının incelenmesinde temel başvuru eserlerinden biridir. Medfûne başlıklı reçete, bu mutfağın sebze, et ve baharat kullanımına dair somut ayrıntılar sunar.
Eserin telif tarihi ile elimizdeki yazma nüshaların tarihleri aynı değildir. British Library’de korunan Or 5099 numaralı nüsha 15. yüzyıla tarihlenir. Bu ayrım, tarihî bir reçeteyi değerlendirirken göz önünde tutulmalıdır.

Medfûne nasıl hazırlanıyordu?
Tarif, yağlı etin küçük parçalara ayrılması ve kuyruk yağında pişirilmesiyle başlıyor. Su, mâc olarak aktarılan bir baharat, öğütülmüş kasya ve Çin tarçını ekleniyor. Kaynama sırasında oluşan köpük uzaklaştırılıyor.
Başka bir hazırlıkta kırmızı et ince biçimde dövülüyor. Önceden suda bekletilmiş, kabuğu çıkarılmış ve ezilmiş nohutla birleştiriliyor. Büyük patlıcanların sapları alınıyor, içleri dikkatle boşaltılıyor ve hazırlanan harçla dolduruluyor.
Tencerenin tabanına doğranmış soğan yerleştiriliyor. Patlıcanlar bunun üzerine diziliyor. Pişirme suyuna safran katılıyor; kasya, tarçın ve az miktarda gül suyu ekleniyor. Yemek yaklaşık bir saat hafif ateşte tutuluyor. Bu anlatım, paylaşılan Arapça aktarım ve İngilizce çevirinin anlam odaklı Türkçe özetidir; tenkitli metin yayını değildir.
Et, nohut ve patlıcanın teknik işlevi
Reçetede etin iki ayrı biçimde kullanılması dikkat çekiyor. İlk aşamadaki yağlı et, pişirme suyunun lezzet tabanını oluştururken dövülmüş et dolguya dönüşüyor. Nohut, bu dolgunun yapısını ve yoğunluğunu etkileyen bir unsur olarak okunabilir.
Patlıcanın bütünlüğünü koruyarak oyulması özellikle belirtiliyor. Bu ayrıntı, yemeğin sunum biçiminin ve uzun pişirmede dağılmamasının önemsendiğini düşündürüyor. Bunlar tarihî metinden hareketle yapılmış mutfak tekniği yorumlarıdır.
Safran, tarçın ve gül suyu
Safranın pişirme sıvısını renklendirmesi, kasya ve Çin tarçınının baharat katmanı oluşturması, gül suyunun son aşamada eklenmesi reçetenin karakteristik yönleri arasında. Bugünün tatlı ve tuzlu ayrımını doğrudan geçmişe taşımadan bu bileşimi kendi tarihsel bağlamında değerlendirmek gerekiyor.
Metindeki 'bilinen baharatlar' ifadesi ayrıntılı bir karışım tarifi vermiyor. Bu nedenle hangi baharatların kullanıldığını kesin bir liste gibi sunmak doğru olmaz.
Osmanlı dolmalarıyla ilişki kurulabilir mi?
Patlıcanın oyulup etli harçla doldurulması ve aromatik bir sıvıda pişirilmesi, sonraki yüzyıllarda Anadolu ve Osmanlı mutfaklarında görülen dolma teknikleriyle karşılaştırmaya elverişli. Bununla birlikte benzer bir teknik, tek başına doğrudan aktarım veya kesintisiz bir soy bağı kanıtı değildir.
Daha güçlü bir tarihsel değerlendirme için Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait yemek yazmalarındaki malzeme, terminoloji ve pişirme sırasının karşılaştırılması gerekir.
Bir şefin tarihî reçeteye bakışı
Benim için bu tür metinlerde önemli olan, yemeğin bugüne ne kadar benzediğinden önce hangi mutfak mantığıyla kurulduğunu anlamak. Etin iki biçimde hazırlanması, nohudun harçtaki yeri, patlıcanın bütün tutulması ve baharatların sıralaması bu açıdan araştırmaya değer.
Medfûne, geçmişteki bir yemeği olduğu gibi bugünün tabağına taşımaktan önce kaynakları dikkatle okumamız gerektiğini hatırlatıyor. Mutfak hafızasını anlamak, ayrıntıları doğru değerlendirmekle başlıyor.
Kaynakça ve metin notu
el-Bağdadi, Muhammed bin Hasan bin el-Kerim. Kitâbü’t-Tabîh (telif 1226). British Library, Or 5099 yazma nüshası. British Library koleksiyon kayıtları ve Qatar Digital Library dijital koleksiyonu.
Lost Kitchen Scrolls. (t.y.). Madfouna (مدفونة). Arapça reçete aktarımı ve İngilizce çevirisi. https://lostkitchenscrolls.org/
Kaynak değerlendirmesi: Bu makale paylaşılan reçete görüntüleri ve İngilizce çeviri temelinde hazırlanmıştır. Yazma nüshanın satır satır karşılaştırmalı filolojik incelemesi yapılmamıştır. “Mâc” teriminin tam içeriği ve tarifte belirtilmeyen baharatlar ayrıca araştırılmalıdır.
Bu makaleye atıf yap
APA 7 biçiminde önerilen kaynak gösterimi