DURMUŞ GÜNEŞ
YAZMA ESERLERİN İZİNDE

Pirinç Herisesinden Tavuk Göğsüne: Şirvani'nin Reçetesinde Saklı Mutfak Hafızası

Tavuk göğsü, pirinç, süt, şeker ve gül suyunun bir araya geldiği tarihî bir reçetenin izinde.

Durmuş Güneş · Ekim 2026

Bugün tavuk göğsü dediğimizde sütlü, beyaz ve ince tavuk lifleriyle hazırlanan bir tatlı düşünüyoruz. Şirvani'ye atfedilen “Birinc herisesi” reçetesinde karşılaştığımız malzemeler ise bu tanıdık lezzetin geçmişini yeniden sorgulamamıza neden oluyor.

Burada amacımız bir yemeğin kesin atasını ilan etmek değil. Yazılı kaynakta görülen teknikleri inceleyip günümüz reçeteleriyle hangi noktalarda buluştuklarını anlamak.

Pirinç herisesi makalesi için hazırlanmış temsili kapak ve tarihî reçete görsellerinden oluşan editoryal kolaj
Makale görseli. Kolajın solundaki kitap kapağı temsili olarak oluşturulmuştur; Şirvani’nin özgün yazmasının kapağı değildir. Kaynak incelemesi için aşağıda paylaşılan üç özgün görsele bakınız.
Birinc herisesi başlıklı Latin harfli tarihî reçete aktarımı
Görsel 1. “Birinc herisesi” reçetesinin paylaşılan Latin harfli aktarımı. Görselin altında Şirvani, y. 110b–111a atfı yer alıyor.
Osmanlı Türkçesiyle yazılmış tarihî yemek yazması sayfası
Görsel 2. Paylaşılan Osmanlı Türkçesi yazma sayfası.
Osmanlı Türkçesiyle yazılmış ikinci tarihî yemek yazması sayfası
Görsel 3. Paylaşılan ikinci yazma sayfası. Nüsha ve varak eşleştirmesi ayrıca doğrulanmalıdır.

1. Şirvani’nin pirinç herisesi

Gönderdiğin aktarımda reçete “Birinc herisesi” başlığıyla yer alıyor. İki semiz tavuğun kaynatılması, köpüğünün alınması, göğüs etinin ayrılması ve tavuk suyunun süzülmesi anlatılıyor. Ardından pirincin bu sıvıyla yumuşatılması ve karışımın kıvamlandırılması geliyor. Metnin sonunda süt, şeker, didilmiş tavuk göğsü ve gül suyu kullanılması özellikle dikkat çekiyor.

2. Herise adı bize ne anlatıyor?

Herise adı tarihî mutfaklarda et ile tahılın uzun süre pişirilip bütünleştirildiği bir yemek ailesini düşündürür. Ancak aynı adla anılan her reçeteyi günümüzdeki keşkeğe eşitlemek doğru olmaz. Bu örnekte pirinç, süt ve tatlandırıcılar, reçetenin kendine özgü niteliğini ortaya koyuyor.

3. Tavuk göğsü tatlısıyla teknik yakınlık

Günümüz tavuk göğsünde ince ayrılmış tavuk lifleri, sütlü bir kıvam ve şeker bir aradadır. Pirinç herisesinde de göğüs etinin ayrı işlenmesi ve sütlü karışıma katılması dikkat çekiyor. İki reçete arasındaki benzerlik malzeme listesinde olduğu kadar işlem sıralamasında da görülebilir. Bu yakınlık, doğrudan tarihî devamlılığın kanıtı değildir.

4. Pirincin kıvam oluşturmadaki rolü

Pirinç pişerken nişastasını sıvıya bırakır ve uzun pişirme ile koyulaşan bir yapı oluşturabilir. Bu durum, tarifte pirincin ayrı taneli bir pilav gibi değil, bütünleşen bir karışımın parçası olarak işlenmesini açıklamaya yardımcı olur. Modern tavuk göğsünde un veya nişasta kullanılmasıyla teknik karşılaştırma yapılabilir, ancak bunların birbirinin yerini tarihsel olarak hangi aşamada aldığı henüz gösterilmiş değildir.

5. Süt, şeker ve gül suyu

Metnin son bölümünde sütle pişirme, şeker katma ve servis sırasında gül suyu kullanma işlemleri aktarılıyor. Etin tatlandırılmış sütlü bir karışımda yer alması, bugünkü tatlı ve tuzlu kategorilerini tarihî reçetelere doğrudan uygulamamamız gerektiğini hatırlatıyor. Gül suyu da dönem mutfağının aromatik tercihleri bakımından araştırılmaya değer.

6. Keşkek ile benzerlik ve fark

Herise ile keşkek arasında etin liflendirilmesi, tahılın yumuşatılması ve uzun pişirme bakımından benzerlikler bulunabilir. Buna karşılık bu reçetenin pirinç, süt ve şeker içermesi, onu günümüz tavuk göğsü tatlısıyla ayrıca karşılaştırmamızı gerektiriyor. Yemek adından hareketle tek bir modern karşılık belirlemek yerine reçetenin bütününe bakmalıyız.

7. Tarihî devamlılık sorusu

Pirinç herisesinin günümüz tavuk göğsünün doğrudan atası olduğunu söylemek için farklı yüzyıllara ait tariflerin karşılaştırılması gerekir. Özellikle 19. yüzyıl Osmanlı yemek kitaplarındaki tavuk göğsü tarifleri, malzeme ve teknik değişimlerini izlemek için yararlı bir sonraki araştırma alanıdır. Benzerlik güçlü bir araştırma sorusu doğurur; tek başına soy bağı kurmaz.

8. Profesyonel mutfakta yeniden deneme

Bu reçeteyi yeniden hazırlarken tavuk suyunu, pirincin yumuşama derecesini, liflendirilmiş göğüs etinin karışıma ne zaman eklendiğini ve sütle elde edilen son kıvamı ayrı ayrı kaydetmek isterdim. Şeker ve gül suyunu da özgün işlem sırasını anlayarak kullanırdım. Böyle bir deneme tarihî metnin deneysel rekonstrüksiyonu olur; dönemin lezzetini kesin biçimde yeniden ürettiğimiz anlamına gelmez.

9. Yazma eserin tanıklığı ve kaynak sınırları

İlk görsel, “Birinc herisesi” reçetesinin Latin harfli aktarımını ve “Şirvani, y. 110b–111a” atfını gösteriyor. Diğer iki görsel Osmanlı Türkçesiyle yazılmış sayfalar. Bu sayfaların aynı reçetenin tam ve birebir nüshası olduğunu, yalnızca bu görüntülerden hareketle kesinleştirmiyoruz. Nüsha künyesi ve satır satır karşılaştırma tamamlandığında kaynak değerlendirmesi genişletilebilir.

Sonuç

Şirvani'nin pirinç herisesi, tavuk göğsü tatlısıyla malzeme ve hazırlama tekniği bakımından dikkat çekici yakınlık gösteriyor. Pirincin kıvam oluşturması, göğüs etinin liflendirilmesi, süt ve şekerle tamamlanması, gül suyunun kullanılması bu karşılaştırmanın temelini oluşturuyor.

Bir reçetenin tarihini araştırırken isimlerin ötesine geçmek, işlem sırasını ve malzemelerin nasıl dönüştüğünü okumak gerekiyor. Bugün bildiğimiz bir lezzetin izini sürdüğümüzde karşımıza başka bir ad ve çok eski bir hazırlama yöntemi çıkabilir.

Kaynak ve yöntem notu: Paylaşılan Latin harfli reçete aktarımında “Şirvani, y. 110b–111a” kaydı yer alır. Yazma nüshaların tam bibliyografik künyesi ve satır satır transkripsiyonu henüz bağımsız olarak doğrulanmamıştır. Modern tavuk göğsüyle kurulan ilişki karşılaştırmalı bir yorumdur.

Durmuş Güneş
Türk Mutfak Tarihi Araştırmaları | Yazma Eserlerin İzinde

Yazı arşivine dön

Bu makaleye atıf yap

APA 7 biçiminde önerilen kaynak gösterimi

Güneş, D. (t.y.). Pirinç Herisesinden Tavuk Göğsüne: Şirvani'nin Reçetesinde Saklı Mutfak Hafızası. Durmuş Güneş. https://durmusgunes.com/pirinc-herisesinden-tavuk-gogsune.html