DURMUŞ GÜNEŞ
ŞEF BRİFİNGLERİ · 9 KASIM 2026

Bir Çeşninin Çeviride Kayboluşu: 1844 Tarihli Üzümlü Hardal Tarifi

Araştırma brifingi · Durmuş Güneş · 9 Kasım 2026 · Çalışma sürümü 1.0

Bir yemek kitabı başka bir dile aktarıldığında hangi tarifler korunur, hangileri dışarıda kalır? Bu haftaki araştırmamın merkezinde Mehmed Kamil’in 1844 tarihli Melceü’t-Tabbahin eserinde yer alan “Tertib-i Hardal” var. Üzüm, hardal, sirke ve baharatla hazırlanan bu çeşniyi, 1864 tarihli İngilizce Turkish Cookery Book ile karşılaştırıyorum.

Ana araştırma sorusu

Mehmed Kamil’in Melceü’t-Tabbahin eserindeki üzümlü hardal nasıl hazırlanıyor, hangi yemeklerle yeniyor ve bu tarif 1864 tarihli İngilizce aktarımda neden görünmüyor?

1844 tarihli “Tertib-i Hardal”ın yakın okuması

Çevriyazıdaki “Tertib-i Hardal” bölümü, kullanılan dijital yayının kitap sayfası 147’de, özgün baskı sayfası [s. 107] işaretiyle yer alıyor. Ana tertipte 100 dirhem hardal taş havanda dövülüyor. Bir kıyye iyi kalite İzmir siyahı üzümün çekirdekleri çıkarılıyor. Üzümle hardal birlikte dövüldükten sonra tarçın ve karanfil ekleniyor. Sirkeyle sulandırılan karışım elekten geçiriliyor.

Metin, üzüm çekirdekleri ayıklanmazsa çeşninin “dil buruşturacağı” uyarısını yapıyor. Bu ifade, hazırlık tekniğinin duyusal sonuca etkisini anlamak için özellikle önemli. Çekirdeğin çıkarılması, dokunun ve burukluk algısının kontrol edilmesine yönelik bir tercih olarak okunabilir; bunun modern duyusal analizle sınanması ayrıca gerekir.

Aynı başlık altında ikinci bir yöntem de bulunuyor. Bu kez hardal şeker ve sirkeyle hazırlanıyor. İki tertip birlikte düşünüldüğünde, tarihsel hardalın tek bir sabit reçeteden ibaret olmadığı görülüyor.

Dolma ve mumbarın yanında bir çeşni

Mehmed Kamil, sertçe olduğu belirtilen hardalın dolma ve mumbarla yenmesini öneriyor. Üzümün meyvemsi gövdesi, sirkenin asitliği, hardalın keskinliği ve tarçın ile karanfilin kokusu birlikte düşünüldüğünde, bu çeşninin yoğun ve yağlı iç harçların yanında lezzet dengesine katkıda bulunabileceği söylenebilir. Bu değerlendirme benim mutfak yorumumdur. Kaynak, eşleştirmenin gerekçesini açıklamıyor.

1864 İngilizce kitapta görünmeyen tarif

Türabi Efendi’nin Londra’da yayımlanan Turkish Cookery Book eserinin incelenen tarif dizisinde 223 numarada hardal tohumlu üzüm turşusu, 224 numarada hardallı şalgam turşusu, 225 numarada ise yoğurt bulunuyor. Bu sıralamada 1844’teki bağımsız “Tertib-i Hardal” tarifi yer almıyor.

Buradaki bulgu, yanlış çeviri yapıldığı anlamına gelmiyor. İncelenen İngilizce nüshada bağımsız çeşni tarifinin bulunmadığını gösteriyor. Bunun malzeme erişimi, okur beklentisi ya da editoryal seçim nedeniyle gerçekleştiğini kanıtlayan bir belge henüz tespit edilmedi. Bu olasılıklar araştırma sorusu olarak kalıyor.

Karşılaştırma tablosu

1844’te var1864’te var1864’te görünmüyor
Üzümlü, tarçınlı ve karanfilli bağımsız hardal çeşnisi223 numaralı hardal tohumlu üzüm turşusu“Tertib-i Hardal”ın bağımsız tarifi
Şeker ve sirkeyle ikinci hardal tertibi224 numaralı hardallı şalgam turşusu1844’teki ikinci hardal tertibi
Dolma ve mumbarla servis önerisi225 numarada yoğurt tarifiBu çeşniye ait dolma ve mumbar eşleştirmesi

Tablo, belirtilen tarifler ve incelenen sıra üzerine kuruludur; İngilizce kitabın her olası baskı ve varyantını kapsayan bir yokluk iddiası değildir.

Bağdat’tan İstanbul’a: sınanacak benzerlikler

Bağdadi’nin Kitabü’t-Tabih yazması ve İbn Seyyar el-Verrak’ın Kitabü’t-Tabih eseri, hardal, sirke, meyve ve baharat ilişkisini daha erken dönemlerde araştırmak için başvurulabilecek kaynaklardır. Bağdadi’ye atfedilen hal ve hardal çeşnisi ile el-Verrak’taki kuru üzümlü soslara ilişkin aktarımlar bulunuyor. Ancak ilgili varaklar ve tarif sayfaları bu çalışma için doğrudan doğrulanmadığından, bunları kanıtlanmış tarif zinciri olarak kullanmıyorum.

Kaynakların durumu ve araştırma hipotezi

Acar Tek ve Sürücüoğlu (2014), 1844 kitabında 283, İngilizce kitapta 253 tarif sayıyor. Yayınlarda tarif sayımı bakımından küçük farklılıklar bulunabiliyor. Bu sayılar, eserlerin bire bir ve eksiksiz aktarım olmadığını değerlendirmek için başlangıç verisi sunuyor; tek başına herhangi bir tarifin neden dışarıda kaldığını açıklamıyor. Samancı’nın (2020) yemek kitaplarına yaklaşımı da bu tür metinleri özellikle İstanbul merkezli seçkin mutfak kültürünün tarihsel tanıkları olarak ele almamızı hatırlatıyor.

Çalışma hipotezim şu: Üzümlü hardal, Osmanlı yemek kitaplarında çeşnilerin ana yemeğin tat örgüsünü tamamlayan ayrı bir hazırlık alanı olduğunu gösteriyor. İngilizce aktarımdaki eksiklik ise mutfak bilgisinin diller arasında hangi seçimlerle dolaşıma girdiğini araştırmak için somut bir örnek oluşturuyor.

Kitap bölümü için taslak

Önerilen başlık: Çekirdeği Çıkarılmış Üzüm, Dövülmüş Hardal: 19. Yüzyıl İstanbul Mutfağında Bir Sofra Çeşnisi.

  1. Hardal denince ne anlıyoruz?
  2. 1844 tarihli tarifin yakın okuması
  3. İki ayrı hardal tertibi
  4. Dolma ve mumbarın yanında hardal
  5. Üzüm çekirdeği ve “dil buruşturmak” uyarısı
  6. 1864 İngilizce kitapta görünmeyen tarif
  7. Bağdat’tan İstanbul’a benzer tat yapıları
  8. Sonuç: Osmanlı sofrasında çeşninin yeri

Bu haftanın çalışma planı: 100 dakika

  1. 20 dakika: YEK çevriyazısını özgün baskı görüntüsüyle satır satır karşılaştır.
  2. 15 dakika: 1864 nüshasının 223, 224 ve 225 numaralı tariflerini kaynak fişine kaydet.
  3. 20 dakika: İki kitap arasındaki karşılaştırma tablosunu ayrıntılandır.
  4. 35 dakika: Tarifin yakın okuması ve İngilizce nüshadaki eksiklik üzerine 600–750 kelimelik bölüm başlangıcını yaz.
  5. 10 dakika: Cümleleri birincil kaynak, ikincil kaynak ve yorum olarak denetle.

Beklenen çıktı: İki birincil kaynak fişi, bir karşılaştırma tablosu ve yaklaşık 700 kelimelik kitap bölümü başlangıcı.

Kaynakça (APA 7)

  1. Acar Tek, N., & Sürücüoğlu, M. S. (2014). Basılmış olan ilk Türk yemek kitabı “Melceü’t-Tabbahin”. Gazi Türkiyat, 1(14), 225–229.
  2. İbn Seyyar el-Verrak. (2007). Annals of the Caliphs’ kitchens: Ibn Sayyar al-Warraq’s tenth-century Baghdadi cookbook (N. Nasrallah, Çev.). Brill.
  3. Mehmed Kamil. (1844). Melceü’t-Tabbahin. [İnceleme, çevriyazı ve tıpkıbasım dijital yayını]. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
  4. Muhammed bin el-Hasan el-Bağdadi. (1226). Kitabü’t-Tabih [Yazma eser, British Library Or. 5099; mevcut nüsha 15. yüzyıl]. Qatar Digital Library.
  5. Samancı, Ö. (2020). Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde yemek kitapları. Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 31(2).
  6. Turabi Efendi. (1864). Turkish cookery book: A collection of receipts. London.

Kaynak denetimi: Birincil metin sayfa ve tarif numaraları araştırma brifingindeki tespitlere dayanmaktadır. Bağdadi ve el-Verrak karşılaştırmaları doğrudan varak kontrolü yapılıncaya kadar geçici araştırma notudur. Bibliyografik eksikler sonraki sürümde tamamlanacaktır.

Şef brifingleri arşivine dön

Bu makaleye atıf yap

APA 7 biçiminde önerilen kaynak gösterimi

Güneş, D. (2026, 9 Kasım). Bir çeşninin çeviride kayboluşu: 1844 tarihli üzümlü hardal tarifi. Durmuş Güneş. https://durmusgunes.com/sef-brifing-9-kasim-2026.html